2024-08-29
A miało być tak pięknie...
Zazwyczaj związek dwojga ludzi kojarzy się z miłością. Nie myślimy o hierarchii, dominacji, czy władzy. Myślimy o rodzinie, o ludziach, którzy się kochają i chcą dzielić ze sobą długie i szczęśliwe życie. Jednak z czasem mogą pojawić się trudności we wzajemnym rozumieniu swoich potrzeb, w okazywaniu szacunku i troski. Para może doświadczać różnych sytuacji kryzysowych, np. choroby lub utraty pracy. Może pojawić się nierówność w zakresie obowiązków lub w dostępie do zasobów. Jak te aspekty mogą wpłynąć na związek? Czy mogą być zagrożeniem dla szczęścia i miłości?
W poprzednim artykule poruszony został temat przemocy fizycznej. Innym rodzajem przemocy, również często doświadczanej w rodzinach jednak najrzadziej rozpatrywanej, jest przemoc ekonomiczna. Jest ona jednym z kluczowych czynników utrudniających wyjście z przemocowej relacji. W dużym skrócie można ją zdefiniować, jako działania jednej ze stron mające uzależnić od siebie materialnie drugą osobę (np. utrudnianie podjęcia pracy, brak dostępu do własnych środków finansowych). W listopadzie 2015 roku Instytut Spraw Publicznych we współpracy z Obserwatorium Równości Płci i Heinrich Böll Stiftung opublikował ogólnopolskie badania pokazujące, że 31% kobiet i 30% mężczyzn uważa, że wydzielanie pieniędzy i kontrolowanie wydatków partnera/rki można usprawiedliwić, jeśli ta osoba nie zarabia. Jednocześnie 20% badanych zna kogoś, kto doświadczył zabierania pieniędzy w związku a 26% zna kogoś, kto musi o pieniądze prosić partnera/rkę. Coroczne statystyki Ogólnopolskiego Pogotowia Dla Ofiar Przemocy w Rodzinie pokazują znaczący wzrost w ostatnich latach telefonów i interwencji związanych z przemocą w rodzinie, jednak rzadko dotyczą one przemocy ekonomicznej, gdyż często osoby jej doznające uważają, że są to zachowania społecznie dopuszczalne. Co takiego sprawia, że w relacji dwojga ludzi, w której z założenia powinna królować miłość i szacunek, pojawia się przemoc?
Związek z władzą w tle
Temat kulturowo przypisanego podziału ról w związkach jest zapewne wielu z nas dobrze znany. Od stuleci to mężczyźni zarabiają więcej od kobiet, sprawują władzę polityczną i ekonomiczną. Męskość to poczucie władzy i kontroli nad innymi, a kobiecość to zależność i podporządkowanie. Już wiele lat temu Schlegel i Barry (1986) pisali o istotnym związku między niższym wkładem kobiet w utrzymanie rodziny a większą liczbą gwałtów. W różnych kulturach istnieje silny związek między stopniem kontrolowania dochodów przez mężczyzn a biciem żon. W obliczu tego można przypuszczać, że im większa kontrola nad zasobami tym częstsze stosowanie przemocy. Ciekawy jest tutaj również wątek fizjologiczny. Otóż każdy stopień w hierarchii wyżej powoduje wzrost testosteronu (Kemper, 1990), nawet jeśli jest to wygrana w grze planszowej. Testosteron powoduje większą skłonność do dominacji i agresji. I to niezależnie od płci! Aktywizuje się również układ nagrody, nasilający tendencje do dążenia. Ponadto osoby sprawujące władzę zdecydowanie bardziej koncentrują się na sobie i własnych celach, np. Keltner ze współpracownikami zwrócili uwagę na ignorowanie cierpienia innych przez takie osoby (Keltner, Van Kleef, Chen, Kraus, 2008), oraz na mniej trafne odczytywanie stanów emocjonalnych innych (Kraus, Côté, Keltner, 2010). Zaczyna nam się pojawiać ciekawy obraz partnera/ki, który/a ulega metamorfizmowi, mimo deklaracji miłości i przywiązania zachodzą w takiej osobie negatywne zmiany ściśle związane ze sprawowaną przez nią w danej relacji władzą. Staje się bardziej egocentryczna, mniej empatyczna, zaczyna mieć złudne poczucie większego wpływu i kontroli nad innymi. Co równie istotne taka osoba zaczyna traktować innych bardziej przedmiotowo (Gruenfeld, Inesi, Magee, & Galinsky, 2008). Jeżeli taka osoba ma również poczucie władzy w sferze zawodowej to wzmacnia się jej skłonność do dominacji seksualnej oraz poczucie władzy w relacji z partnerem/ką (Kocur 2016). I jeszcze ważna kwestia, na którą zwraca uwagę Marian Cabalski (2017) – motywy stosowania przemocy w bliskich związkach przez kobiety są porównywalne do motywów mężczyzn, a jednym z najistotniejszych jest rywalizacja z partnerem o pozycję, władzę i wpływy w związku. Oznacza to, że dostęp do władzy może mieć tak samo negatywny wpływ na mężczyzn, jak i na kobiety.
Warto dyskutować
Co zatem możemy zrobić aby nasze małżeństwo (związek) było zgodne, szczęśliwe i trwałe? Jednym z podstawowych aspektów może być trenowanie empatii. Uczmy się przyjmowania perspektywy drugiej osoby. Badania potwierdzają, że empatyczna troska i przyjmowanie cudzej perspektywy zmniejszają akceptację przemocy oraz zwiększają skłonność do wspierania innych i mają korzystny wpływ dla umiejętności komunikacji (Pastwa – Wojciechowska i inni, 2015). Zapraszanie do dyskusji i uwzględnianie opinii drugiej strony zamiast narzucania własnego zdania może wzmacniać i budować nasze relacje. Uczmy się nazywać emocje, aktywnie słuchajmy i bądźmy uważni na potrzeby obu stron. Dbanie o symetrię w związku wymaga pracy nad własnym charakterem, gdyż, jak napisał Gałczyński <Nie wystarczy pokochać, trzeba jeszcze umieć wziąć tę miłość w ręce i przenieść przez całe życie>.
Bibliografia
- Cabalski, M. (2017). Przemoc stosowana przez kobiety. Kraków: Oficyna Wydawnicza „Impuls”
- Józefik, B. (2020). Wokół problematyki władzy w rodzinie i w terapii rodzin. Psychiatria Polska, 54(4), 777-789
- Keltner, D., Van Kleef, G. A., Chen, S., Kraus, M. (2008). A reciprocal influence model of social power: Emerging principles and lines of inquiry. Advances in Experimental Social Psychology, 40, 151-192
- Kocur, D. (2016). Władza w organizacji zawodowej a władza w bliskich relacjach seksualnych. [Praca doktorska, Uniwersytet Śląski]
- Lisowska, E. (2013). Przemoc ekonomiczna wobec kobiet. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych
- Pastwa-Wojciechowska, B., Kaźmierczak, M., Błażek, M. (2015). Empatia a postawy wobec przemocy – doniesienie z badań. Acta Universitatis Lodziensis, Folia Psychologica 19, 141-153
- Schlegel, A., Barry, H. (1986). The cultural consequences of female contribution to subsistence. American Anthropologist, 88(1), 142–150
- Wojciszke, B., Rotkiewicz, M. (2018). Homo nie całkiem sapiens. Sopot: Smak Słowa
